Lalka
Bolesława Prusa to jedna z najdoskonalszych polskich powieści, której, zdaniem
wielu badaczy, nie dorównał już później w historii literatury żaden inny utwór
prozatorski. Wśród „konkurentów” Lalki
pretendujących do miana „powieści idealnej” znajduje się również Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej. Są to dwa
z reguły najbardziej „znienawidzone” i „niedoczytane” przez uczniów,
pamiętających jeszcze czasy matury wewnętrznej, teksty z dawnego kanonu lektur.
Dziś w obliczu nowej podstawy programowej dokonano wyboru – wyeliminowano Nad Niemnem na korzyść bardziej
uniwersalnej tematycznie Lalki. Ponadto
została ona oznaczona gwiazdką, co bezwzględnie obliguje nauczycieli do
szczegółowego omówienia tej lektury, a uczniów – do jej wnikliwego
przeczytania.
Bardzo
trudno jest o niebanalne lekcje, które przybliżyłyby bardzo zróżnicowaną
tematykę Lalki. Już sama
wieloznaczność tytułu skłania do różnorodnych interpretacji tekstu. Bogactwo
motywów sprawia, że Lalka staje się
(a raczej może stać się w nadchodzących miesiącach) „tekstem-wytrychem” do
realizacji większości zadań maturalnych na egzaminie ustnym. Warto zatem znać
utwór w szczegółach, aby nie popełnić błędów rzeczowych, które mogłyby
przekreślić całkowicie jakość merytoryczną wypowiedzi, tak ustnej, jak i
pisemnej, bo warto również wspomnieć, że rokrocznie Lalka jest najczęściej przytaczanym dziełem literackim na maturze.
I to zarówno przez egzaminatorów, w formie zadań dłuższej wypowiedzi pisemnej,
zawierających fragmenty powieści Prusa, jak i przez uczniów, którzy dobrze
znany tekst chętnie cytują, ilustrując nim przykłady na potrzeby wypowiedzi
argumentacyjnych.
Wiązka
zadań, którą proponuję w ramach zwieńczenia cyklu lekcji poświęconego Lalce nie jest klasycznym podsumowaniem
wiedzy wynikającej ze znajomości powieści. Przede wszystkim związana jest ona z
pojęciem intertekstualności, które nie znajduje się w wymogach podstawy
programowej jako takie, jednak związki między tekstami na różnych płaszczyznach
podobieństwa i zróżnicowania muszą być przez ucznia dostrzegane (w formie
kontekstów wybieranych samodzielnie lub proponowanych przez nauczyciela).
Mechanizm intertekstualności bez wprowadzania samego pojęcia należałoby omawiać
na lekcjach jak najczęściej, pokazując różnorakie związki, w które wchodzą z
sobą teksty kultury. W dalszej kolejności scenariusz proponuje refleksję nad
selekcją informacji, akcentując istotną rolę szczegółu w znajomości treści
książki i wieńcząc lekcję oczywistą dla nauczyciela, a być może zaskakującą i
odkrywczą dla ucznia puentą.
